Burgerschap: handreikingen voor jouw praktijk

LET OP: Scroll naar beneden om direct naar alle relevante documenten over burgerschap te gaan.

Inleiding: Burgerschap op de school waar je leert samenleven

Al sinds de eerste burgerschapswet uit 2006, met de bevordering van ‘actief burgerschap en sociale integratie’ tot doel, heeft de NJPV zich beziggehouden met de burgerschapsopdracht aan onze scholen. Sinds de vernieuwde wet uit 2021 en het aangescherpte toezichtkader, is de opdracht aan onze scholen om burgerschapsonderwijs ‘doelgericht, samenhangend en herkenbaar’ te laten zien in de stamgroep en de schoolcultuur. Ook moet burgerschap op zekere manier ‘meetbaar’ zijn. Dat alles moet ook vastgelegd worden in onderliggende documenten.

Dat klinkt als een omvangrijke opgave, terwijl er sinds de eerste dagen van het Jenaplan een ruime eeuw geleden ook al veel gebeurt aan zowel groepsvorming als persoonsontwikkeling op ‘de school waar je leert samenleven’.

Een grote klus is om het vele dat er ongetwijfeld al in je school gebeurt zichtbaar te maken en alle activiteiten nog bewuster te laden met leerdoelen, met een ‘waartoe’ (vanuit de wet én het concept). Burgerschap is geen los vak in het Jenaplan, maar wil je aanbieden in alledaagse situaties, in verbonden thema’s, in opbouw door de bouwen heen, in goede gewoontes die ritmisch en periodiek onderdeel zijn van jullie weekplan. Dan ben je al goed op weg. Ook is het belangrijk te vast te stellen welke populatie aan kinderen (weging, ouders, wijk etc.) je in je school hebt: naar hen en wat er voor hun nodig is, richt je jouw burgerschap in.

Veel scholen stoeien met de eis van ‘meetbaarheid’. Besef dat ‘meetbaar’ ook gelezen mag worden als ‘merkbaar’ of ‘zichtbaar’. Een stamgroepvergadering, waarvan een kind notulen maakt die in het portfolio terecht komen, zijn voor jouw kinderen een actieve verwerkingsoefening en voor jou, de ouders en de inspectie, ook een zichtbaar, meetbaar resultaat van wat er in de kring is voorgevallen, is besloten en geleerd. Zo kun je ook activiteiten als kerst vieren in een zorginstelling, kinderpostzegels, 4 mei, een themakring etc. optillen naar een veel bewuster en verbonden niveau. De Jenapleinschool (waarvan hieronder ook documenten te vinden zijn) werkte bijvoorbeeld al met een ‘meesterstuk’ aan het eind van de bovenbouw. Die meesterstukken heeft de school verdiept met burgerschapsthematiek doordat de kinderen zichzelf een onderzoeksvraag stellen over een maatschappelijk thema, waarop ze in hun conclusie een antwoord met een onderbouwde eigen mening formuleren.

In de Saxion/NJPV-publicatie “Jenaplan en Burgerschapsonderwijs: De school als opvoedingsgemeenschap” worden de bemoedigende woorden uitgesproken dat burgerschap, mits goed aangepakt, een zegen is voor het jenaplanonderwijs: “Eigenlijk geeft de overheid ons de opdracht om opvoeding nadrukkelijker te agenderen op school, en daarmee is het een aansporing om pedagogischer te zijn in onze taakopvatting.” In diezelfde publicatie wordt gewerkt met de driehoek “wetgeving – identiteit (je concept) – populatie”. Met zicht op deze drie, heb je een goed kompas om op weg te gaan.

Burgerschap zal altijd een work-in-progress zijn, net zoals Jenaplan elke week, iedere teamvergadering, elke schooldag weer gevoed moet worden. Op deze pagina verzamelen we alle jenaplandocumenten over burgerschap. Je treft de documenten chronologisch, met de oudste (maar nog steeds nog relevante) documenten onderaan, en de nieuwste boven.

Heb je vragen, opmerkingen of mis je informatie? Laat het ons weten op mensenkinderen@njpv.nl en administratie@njpv.nl

DOCUMENTEN

1. Burgerschap: IDENTITEIT

* Podcast: "De wet rond burgerschap op 'De school waar je leert samenleven'": in aflevering 17 van Jenaplan Nederland de Pocast spreekt Tom van den Berg met auteur/onderzoeker Geert Bors en Daniëlle Andrien (Expertisepunt Burgerschap) over de publicatie "Jenaplan en Burgerschap: De school als opvoedingsgemeenschap" en wordt burgerschap praktisch benaderd vanuit wat de wet van ons vraagt en conceptueel vanuit het werk van Petersen en zijn Nederlandse navolgers. 

* Publicatie: "Jenaplan en Burgerschap: De school als opvoedingsgemeenschap"; dit boek, een publicatie van Saxion en NJPV, is verkrijgbaar op papier, maar ook als gratis download. Het geeft antwoorden op vragen als "het waarom van burgerschap", "wat is de ideale burger volgens Jenaplan" en "wie is er verantwoordelijk voor burgerschapsonderwijs?". Met praktische burgerschapsdilemma's, als energizer in je teamoverleg, en ontwerpprincipes. 

* Presentatie NJPV-studiedag 12 november 2025; Op deze studiedag werd burgerschap benaderd vanuit 1) De wetgeving, 2) Je populatie/locatie, 3) Je identiteit/concept. Deze presentatie door Geert Bors neemt je mee met een 'warme overdracht' in wat er te vinden is in het boek "Jenaplan en Burgerschap". 

* Mensenkinderen themanummer Burgerschap: bij het in werking treden van de vernieuwde wet in 2021, publiceerde jenaplanmagazine Mensenkinderen een themanummer rondom burgerschap. Met onder andere een interview met Maud Peeters (Omnibus Baarlo) over hoe zij de stamgroepvergadering een levendig en essentieel onderdeel maakte van haar weekplan. Ook gaat de redactie in dit nummer te rade bij de pedagogen Célestin Freinet en Janusz Korczak.

 

2. Burgerschap: POPULATIE
 

* Podcast "Burgerschap in de jenaplanpraktijk": In aflevering 16 van Jenaplan de Podcast spreekt host Tom van den Berg met het team van de JenaPleinschool, die van school met een stevige herstelopdracht uitgroeide tot voorbeeldschool voor burgerschapsonderwijs. De teamleden nemen je mee in hun zoektocht naar betekenisvol burgerschapsonderwijs: van het opstellen van beleid tot het vormgeven in de dagelijkse praktijk. Hoe zorg je dat burgerschap écht leeft in je school? En wat kun je doen om het eigenaarschap bij kinderen te versterken?

* JenaPleinschool: Presentatie Focus op burgerschap: Concreet, doelgericht en passend bij jouw leerlingpopulatie: In deze presentatie nemen Maaike Wichers en Yvonne Griffin je mee in hoe de JenaPleinschool in Zwolle gekomen is tot hun burgerschapsplan. Ze hebben het zo ingevuld dat ze burgerschapsonderwijs hebben staan zonder externe methode, passend bij het jenaplanconcept, met eigen doorlopende leerlijnen, geïntegreerd in wat er al gedaan werd en met 'burgerschapskaartjes' om de hiaten op te vullen.

* JenaPleinschool: Stappenplan Burgerschapsonderwijs door middel van Focusdoelen: met dit handige overzicht legt de JenaPleinschool je uit hoe zij stap voor stap gekomen zijn tot hun burgerschapsplan. Van het instellen van een werkgroep met verantwoordelijke coördinator, via het doen van een populatieonderzoek naar het formuleren van eigen doelen tot implementeren, monitoren en waarborgen, en alle tussenstapjes.

* JenaPleinschool: Uitgewerkte Burgerschapsleerlijnen als voorbeeld voor jouw school: op basis van de jenaplankernkwaliteiten, heeft de JenaPleinschool drie leerlijnen uitgewerkt voor burgerschap. Het betreft 1) Het kind in relatie met zichzelf, 2) Het kind in relatie met de ander; 3) Het kind in relatie met de wereld. Deze leerlijnen zijn gebaseerd op de specifieke vragen voor de populatie van de JenaPleinschool. Het werkt niet om ze te 'copy-pasten' naar je eigen school. Wel is het een mooi voorbeeld van het verbinden van abstracte focusdoelen aan concreet aanbod en het doordenken van leerlijnen van onderbouw tot bovenbouw. Daarnaast heeft de JenaPleinschool eigen burgerschapskaartjes gemaakt, die gebruikt worden in de kring.
 

3. Burgerschap: WETGEVING
 

Podcast "De wet rond burgerschap op 'De school waar je leert samenleven'": hierboven ook al vermeld: in aflevering 17 van Jenaplan Nederland de Pocast spreekt Tom van den Berg met auteur/onderzoeker Geert Bors en Daniëlle Andrien (Expertisepunt Burgerschap). Daniëlle geeft speciale aandacht aan het stappenplan waarmee het Expertiepunt Burgerschap werkt om te komen vanuit je schoolvisie en kennis van je populatie bij de burgerschapsfocusdoelen specifiek voor jouw school en daarmee bij leerlijnen en aanbod.

* Presentatie Daniëlle Andriën Expertisepunt Burgerschap: Deze presentatie, benadert vanuit de wetgeving, beantwoordt vragen als: wat is burgerschap? Wat zegt de wet? Waar en hoe kun je jenaplangedachtegoed invoegen? Hoe past de jenaplanvisie binnen de wettelijke opdracht? Hoe maak je burgerschap meetbaar?