Ouders en school, partners in onderwijs en opvoeding

OUDERS EN JENAPLAN. Schoolleider Jaap Nelissen weet nog goed hoe het was toen de deuren na de coronatijd weer open konden. Voor de kinderen én voor hun ouders. Jaap bouwt met zijn team aan een betrokken band met ouders, waarin de belangen van het kind en de gedeelde verantwoordelijk in de opvoeding centraal staan. Hij neemt ons mee in hoe hij op zijn school werkt aan die verbinding.

Door: Jaap Nelissen

Na al mijn jaren als schoolleider, voel ik het nog bij elke intake: hoe spannend jonge ouders het vinden om hun kostbaarste ‘bezit’ straks bij ons op school achter te laten. Je liefde als ouder is onvoorwaardelijk, je wilt het allerbeste. Vandaag de dag gaan kinderen vaak vanaf jonge leeftijd al één of meerdere dagen naar de kinderopvang of er is een oppas geregeld. Daarmee hebben ouders dus al geoefend met het delegeren van een deel van de opvoedingstaak. Maar toch: wordt je kind vier jaar, dan is jouw ‘schat’ opeens vijf dagen per week buiten je blikveld, en ga je ontdekken wat het is om de verantwoordelijkheid te delen met de stamgroepleiders – zo heten leerkrachten op een jenaplanschool.

In het jenaplanonderwijs is er een bijzondere aandacht voor die gedeelde verantwoordelijkheid en samenwerking met ouders: opvoeden doen we samen. In dit artikel wil ik laten zien hoe wij op onze school vormgeven aan de relatie met onze ouders.

Even delen wat er speelt

Uit eigen ervaring wil ik een voorbeeld noemen van hoe de jenaplanschool waar ik werk wezenlijk verschilt van veel andere scholen. In de coronaperiode, ook buiten de lockdowns, mochten ouders niet meer naar binnen op scholen. Met het oog op besmettingsgevaar werden kinderen werden bij de voordeur afgegeven. Als jenaplanschool begrepen wij deze maatregel maar we betreurden het ook: contact met ouders werd beperkt en met sommige ouders was er bijna geen contact. Hoe blij waren we dan ook toen de deuren weer open konden.

Al snel konden we het warme welkom dat we graag bieden hervatten: het is bij ons gebruikelijk dat ouders met hun kind mee naar binnen gaan en even in het stamgroeplokaal komen. Naarmate de kinderen ouder worden wordt dit uiteraard minder en in de bovenbouw gebeurt dit incidenteel. Als directeur sta ik dagelijks bij de voordeur om ouders en kinderen te begroeten en regelmatig ontstaan er korte gesprekjes. Onze stamgroepleiders staan bij de deur van het lokaal en ieder kind – en meekomende ouder – wordt hartelijk ontvangen. Wij hechten hier als (jenaplan)school grote waarde aan: kinderen en hun ouders voelen zich welkom en gezien, maar ook is er gelegenheid om even samen af te tasten, snel iets te delen over hoe het met een zieke grootouder gaat of iets anders dat er speelt in de wereld van het kind.

Nu ben ik ook voorzitter van het directeurenoverleg van de stichting waartoe onze school, samen met 38 andere scholen, behoort en ik verbaasde me pas, toen ik hoorde dat sommige andere scholen anno 2025 ouders nog steeds liefst buiten de school houden (afgezien van geplande gesprekken): “Het is lekker rustig zo en de kinderen worden zelfstandiger”. Uit dit contrast spreekt hoe wij als jenaplanschool vorm en inhoud willen geven aan de relatie met ouders: elkaar met regelmaat zien is voorwaardelijk voor deze relatie. De relatie ouders-school kent meerdere gezichten en als het goed is, ontwikkelt deze relatie zich uiteindelijk tot een vertrouwensband waarin ouders de school zien als een betrouwbare partner in de opdracht die zij hebben ten aanzien van de opvoeding van hun kind.

Hoe een vertrouwensband zich opbouwt

In de stad waar ik woon ontvangen ouders via de gemeente een brief als hun kind twee jaar is. Via een systeem van centrale aanmelding word je dan geacht een aantal voorkeurscholen op te geven. Hiertoe houden scholen informatie-ochtenden en/of open dagen. De relatie ouders-school is in deze fase nog vooral die van ‘consument en producent’. Ouders, zeker bij hun eerste kind, zijn op zoek naar de beste school voor hun kind. Zij hebben schoolgidsen gelezen, websites bekeken, vrienden gesproken en scholen bezocht. Je wilt immers niet over één nacht ijs gaan en zoekt zo veel mogelijk garanties dat je keuze ook echt de juiste keuze is. School is de producent die haar product (onderwijs) zo goed mogelijk tracht te verkopen, ouders zijn de consumenten die alle producten op waarde trachten in te schatten. Uiteindelijk wordt de knoop doorgehakt.

Nu volgt de twee fase en die zou ik willen omschrijven als de emotionele verbinding. Je hoopt dat je kind een soepele start heeft. Je brengt je kind op de eerste dag naar de kleutergroep en hoe dichter het moment van afscheid nemen nadert, hoe groter je de emoties door je lijf voelt stromen: je laat je kind tenslotte achter in een nog vreemde omgeving. Bij het vertrek zwaai je uitbundig door het raam en geeft nog wat handkusjes. ’s Middags ga je gespannen je kind ophalen en bent zeer benieuwd naar de eerste ervaringen, zowel van je kind als die van de stamgroepleider. Het emotioneert je als het goed gaat, maar je voelt ook onzekerheden als het niet meteen loopt zoals je zou willen.

De verschillen tussen kinderen zijn enorm: er zijn kinderen die zich vanaf dag één als een vis in het water voelen, ook ‘nog even’ naar de BSO gaan en bij het eten met veel enthousiasme vertellen over de dag. Er zijn ook kinderen voor het allemaal erg overweldigend is en die op de tweede dag al aangeven dat ze liever niet naar school willen. Ook dit doet wat met jou als ouder. Je gaat in gesprek met de stamgroepleider en die vertelt dat je kind gewoon wat meer tijd nodig heeft om te wennen. Wellicht voel je direct sympathie voor de juffrouw of meester maar het kan ook zijn dat er niet direct sprake is van een klik. Je ratio geeft aan dat je je niet moet laten leiden door je emoties maar ja… het is wel je kind en je vindt het heel moeilijk om nu dingen ‘af te dwingen’.

Partners in opvoeding

Deze tweede fase zal qua tijd bij iedereen anders zijn, afhankelijk van je kind en van je eigen instelling. Vervolgens gaat de relatie over in een derde fase en dat is die van de stamgroepleider als deskundige. Je merkt dat je kind zich steeds prettiger gaat voelen en met toenemend plezier naar school gaat. Je kind ontwikkelt zich zowel sociaal-emotioneel en fysiek als cognitief. Het kan en wil steeds meer. Je krijgt bewondering voor de wijze waarop de juf of meester het toch allemaal maar doet met al die kinderen en ouders. In verslaggesprekken merk je dat de stamgroepleider je kind ook echt ziet en treffend kan omschrijven. Wellicht heeft de juffrouw goede tips en tricks waarmee jij ook in de thuissituatie geholpen bent. Je voelt dat de stamgroepleider oprecht geïnteresseerd is in jouw kind en blijk geeft van een professionele houding.

Soms is er ook sprake van een omgekeerde deskundigheid. Ouders die zelf werkzaam zijn in het onderwijs en/of ouders die zich verdiepen in publicaties over onderwijs of googledeskundigen zijn, delen hun kennis met de juf of meester. Dit kan aanvullend en dus helpend zijn maar dit kan ook leiden tot onzekerheid bij bijvoorbeeld startende stamgroepleiders. Als directeur zeg ik ook altijd tegen starters (maar ook tegen ervaren mensen): durf je kwetsbaar op te stellen, wij zijn ook maar mensen en ook wij maken fouten of zien zaken over het hoofd. Feedback kan ook gezien worden als gratis advies.

Daarmee komen we bij de laatste fase aan in de relatie ouders en school: de relationele vertrouwensrol. Je bent als ouders en stamgroepleider doordrongen van het gegeven dat jullie beiden hetzelfde belang hebben, namelijk een zo optimaal mogelijke ontwikkeling van het kind. Je vertrouwt elkaar als deskundige (in de leerkrachtenrol en in de ouderrol), er is wederzijds respect en je weet elkaar te vinden indien er ruis op de lijn zit. Op het moment dat er stagnaties of problemen ontstaan in de ontwikkeling van het kind ga je samen om de tafel om te kijken hoe je dit oplost/aanpakt.

Binnen deze laatste rol is er ook sprake van wederzijds krediet: het wordt geaccepteerd als een van beiden een keer een steek laat vallen. Deze laatste rol vraagt om specifieke kenmerken bij de stamgroepleider. Iemand moet authentiek zijn, empathie tonen, liefde voor het vak hebben en bovenal betrokken zijn. Voor de ouders zijn dat: relativeringsvermogen, vertrouwen in de deskundigheid van de school en de stamgroepleider, af en toe kritisch naar je eigen kind kunnen kijken en vertrouwen hebben in de natuurlijke ontwikkelkracht van je eigen kind. Soms valt het kwartje wat later bij een kind – dat mag, daar is tijd voor in de stamgroep. O ja, en dan zijn er nog humor, nuchterheid en gezond verstand als gemeenschappelijke waarden.

Samen spreken, spelen, werken en… vieren

Wat wij intussen aan onze kant beloven? Wij werken iedere dag aan een klimaat en een gemeenschap, waarin wij met ouders samen optrekken. We zorgen voor tijdige, transparante en volledige informatie. We zijn altijd laagdrempelig benaderbaar, en organiseren momenten waarbij ouders elkaar en het team kunnen ontmoeten: als school hebben wij een zeer actieve ouderraad die het ouderdansfeest, de kerstborrel met ouders, het afsluitende pleinfeest en de sponsorloop organiseren, die de coördinatie van de stamgroepouders doen en die in vergaderingen met de directeur allerlei zaken bespreken die spelen onder de ouders.

Ook organiseren wij vele activiteiten: kampen vanaf groep 5, koken met kinderen, lezen, excursies, sportactiviteiten etc., waarbij de hulp van ouders onmisbaar is. We merken hoezeer die wederzijdse hulp bijdraagt aan een positief klimaat van vertrouwen en enthousiasme. Samen staan we om het kind heen en die gezamenlijke opvoedingstaak voelen we het uitbundigst bij onze vieringen, waar jouw kind met zijn stamgroep laat zien wat het geleerd en beleefd heeft: aan andere schoolgenoten, aan ouders en aan het hele team.

Kortom, de basisactiviteiten die het jenaplanconcept kent, zien we voor een groot deel ook terug in onze samenwerking met ouders: samen spreken, spelen, vieren en… werken aan de best mogelijke schooltijd voor je kind. Jenaplan, de school waar je leert samenleven…

Jaap Nelissen was jarenlang schoolleider van Jenaplanschool Wittevrouwen in Utrecht