Hoe meer ik erover lees, hoe meer ik het met anderen bespreek en erover nadenk, hoe meer ik voel dat dit misschien wel eens het enige zou kunnen zijn dat echt telt: de helpende volwassene zijn. Sinds ik zelf niet meer werkzaam ben op een jenaplanschool – soms brengt je pad je nu eenmaal ergens anders – zie ik het als mijn uitdaging om Petersens visie, zijn kijk op kinderen in relatie tot de samenleving, te zoeken en vooral te vinden in de wereld om ons heen.
Eerder als stamgroepleider, maar ook nu als leesconsulent voor bibliotheek De Domijnen, heb ik veel waardering voor het lef en de doortastendheid waarmee Petersen zijn denkwijzen vormgaf. Ik geloof dat wanneer meer mensen zijn woorden tot zich zouden nemen, we een stap in de goede richting kunnen zetten. Dat menslievendheid een overheersende factor zal worden én blijven. Het is alsof zijn missie nooit stopt, totdat we allemaal begrijpen.
De echo van Petersen
Met dat besef zoek ik actief in de wereld om mij heen, want een basisschool heeft immers als doel om kinderen een basis mee te geven. Een krachtig fundament waardoor ze in staat zijn om zelfstandige mensen te worden die weten dat ze het niet alleen doen en die bij de wereld en de ander betrokken zijn. Sterke mensen die hun weg naar geluk kunnen bewandelen op hun eigen wijze, maar met oog voor alles om hen heen. Een pad dat belicht wordt door verwondering. Zoiets had niet alleen Petersen voor ogen, denk ik dan: ten diepste wil toch elke opvoeder dat?
Het was eerst spannend, zoeken naar de sporen, naar echo’s van Petersens invloed. Of minimaal naar soortgelijke, ‘rijmende’ ideeën. Dat kwam doordat ik misschien niet precies wist waar te zoeken. Dus deed ik wat mij het best past: ik begon te lezen en te observeren. Verrassend genoeg kwam ik meteen al kleine glimpjes tegen. Het maakte enthousiast en ik kon niet anders dan hunkeren naar meer. Want, zo dacht ik: als ik het al zo snel zag, wat zou ik dan aantreffen als ik de verdieping opzocht?
Trage lezer wordt schrijver
Hierbij mag ik wel een kanttekening maken. Want dat ‘verdiepen’ vind ik een flinke opgave. Hoe graag ik die diepte wil opzoeken en verkennen, ik merk dat ik dikwijls blijf ‘dobberen aan de oppervlakte’. Er blijkt niet veel nodig te zijn om mij af te leiden – zoveel moois en boeiends dat mijn interesse kan wekken. Maar alles is te veel en alleen met aandacht en focus kun je tot een kern te komen.
Toen kwamen er twee boeken op mijn pad als leesconsulent. Open Boek – handboek leesbevordering van Jos Walta en Leespraat – De leesomgeving & Vertel eens van Aidan Chambers. Chambers (1934) is een Engelse romanschrijver, vooral in het Young Adult-genre. Hij begon ooit als ‘traag kind’ op school, die pas rond zijn negende leerde lezen. Hij werd leraar Engels, leidde een paar jaar een leven als monnik in een klooster, maar trad uit, trouwde en werd schrijver. Vanuit zijn pedagogische achtergrond bleef hij bezig met de leeservaring van kinderen.
Jos Walta startte in 1996 de Eindhovense kinderboekenwinkel De Boekenberg, ontwikkelde in die tijd cursussen voor leesbevordering, die in 2011 uitmondden in zijn boek. Ik kwam Walta’s naam ook tegen in de archieven van Mensenkinderen. Al in de derde jaargang in de jaren ‘80, waar het gaat over verhalen en gedichten in de weeksluiting. En later, in een themanummer over lezen, waarbij zijn eigen aanpak relateert aan die van Chambers!
‘Vertrouw op de kinderen. Zij hebben altijd wel wat te zeggen’
Van Aidan Chambers staat een mooie voordracht in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam online, waarin hij ermee begint dat zijn manier om met kinderen over boeken te gaan praten geen methode of vaststaand stappenplan heeft en dat dat soms leraren afschrikt. Nee, stelt hij: het is een vorm van kunst. Maar, zegt hij dan:
“Courage, mes amis. Wees moedig, mijn vrienden. En vertrouw op de kinderen. Zij hebben altijd wel iets te zeggen. Waar we het over willen hebben, is afhankelijk van wat zij zullen zeggen, maar ook van jouw vaardigheid als leraar hoe je daarmee omgaat, zonder hen te vertellen wat ze moeten denken. De theorie achter dit idee is de democratische dialoog.”
Ik las, ik luisterde en wist dat dit het was. Moed. Met elkaar spreken en naar elkaar luisteren. Niet voorschrijven, maar vertrouwen hebben in waar kinderen mee komen. En de woorden van Jos Walta, een Jenaplanman in hart en nieren, vullen in mijn ogen het werk van Aidan Chambers feilloos aan. Ze hadden net zo goed samen aan de schrijftafel kunnen gaan zitten. Op praktische wijze belichten ze beiden het belang van lezen en geven talloze werkwijzen weer.
De dienstbare rol van de volwassene
Maar… en nu kom het… eigenlijk begint het bij onze rol, de rol van de volwassenen. Wij hebben een helpende rol. Wij steunen, wij begeleiden, wij zijn dienstbaar aan het grotere levensproject van de vorming, de wording, de opvoeding van een nieuwe generatie. Dat lezende, wist ik dat precies dít is waarnaar ik zocht. Petersens overtuiging is dát: de helpende volwassene zijn. Wij bieden kinderen de mogelijkheden, creëren ene rijke omgeving en sturen lichtjes naar de vele diverse paden die bewandeld kunnen worden.
Het mooie van ‘Open Boek’ en ‘Leespraat’ is dat beide pedagogen met literatuur de kinderen helpen. Helpen door te lezen, voor te lezen en te praten over lezen. Chambers zegt bijvoorbeeld: “Praten over wat je gelezen hebt is essentieel, omdat we meestal pas weten wat we denken als we het onszelf horen zeggen.”Zo vorm je voor kinderen een omgeving die responsief is, een basis die rijk is, een fundament waarop vorming kan plaatsvinden. Het is wonderbaarlijk hoe sterk de invloed van een omgeving met een leesaanbod met zoveel leefwerelden kan zijn. Het kan zorgen dat je jezelf leert ontdekken, je mogelijkheden, je vaardigheden, je dromen. Dat alles wordt beaamd door Walta en Chambers.
Wekelijks struin ik met een tevreden glimlach – én een stapeltje boeken – door de nodige scholen, waar ik mijn interpretatie van Petersen, Walta en Chambers voel doorklinken in mijn handelen, in hoe ik er aanwezig wil zijn, in de gesprekken die ik met kinderen voer. Sinds ik deze schrijvers op het spoor ben gekomen, begrijp ik mijn rol, het is alsof ik werd herboren als ‘helpende volwassene’ en alsof ik kan zijn wat ik hoor te zijn. Doen wat ik bedoeld ben te doen. Helpen zonder oordeel, helpen vanuit een maatschappelijk doel waar elk mens gebaat bij zal zijn.
Mijn voornemen? Verder lezen, verder gaan met ervaren op de scholen waar ik kom en met jullie delen hoe Chambers’ en Walta’s kunst van het ‘Vertel eens…’ je leeskring kan verrijken.
Judith Knapp is behalve redactielid van Mensenkinderen, ook leesconsulent voor Bibliotheek De Domijnen.
Besproken boeken:
Open Boek – handboek leesbevordering
Jos Walta
(De Boekenberg 2023 (herziene druk), 203 pagina’s, € 37,50)
Leespraat – De leesomgeving & Vertel eens
oorspronkelijke titel: Tell Me / The Reading Environment, vertaling Joke Linders
Aidan Chambers
(NBD Biblion 2012, 199 pagina’s, € 28,95)
0 reacties