In het staartje van het oude jaar was ik aanwezig bij de POI-dag. De Provinciale Ondersteunings-Instellingen helpen en ondersteunen ons, bibliotheekmedewerkers, in het werkveld en wel in de meest brede zin van het woord. De sfeer die ontstaat wanneer ik bij zulke bijeenkomsten aanwezig ben is vergelijkbaar met het gevoel dat ik krijg wanneer ik overleg met mijn collega’s van Team Leesbevordering of lekker brainstorm met de redactieleden van Mensenkinderen.
Ik voel het ook wanneer ik een lezing bijwoon van een auteur, een webinar volg van een leesbevorderaar of een boek lees dat me raakt in mijn binnenste binnen. En zeker wanneer ik ontdek dat docenten de dozen alvast hebben geopend om de geleverde boeken te bekijken die ik in hun schoolbibliotheek ga plaatsen.
Als leesconsulent bezoek ik veel scholen. Zowel basisscholen als middelbare scholen en zelfs een pabo. Juist te mogen meekijken op al die verschillende lagen van het onderwijs, maakt het idee van ‘de doorgaande leeslijn’ inzichtelijk en tastbaar. Ook door de ontmoeting met al die juffen en meesters, docenten en leraren, elk in hun eigen invloedssfeer bezig voor de goede zaak. Samen zie ik ze hun kinderen, jongeren en studenten uitnodigen om de wereld te verkennen – in het klaslokaal en ver buiten de muren van de gebouwen.
Wanneer ik mijn werk doe, voelt het nauwelijks als werk. Er zijn momenten dat ik me probeer in te houden, dat ik mijn kaken op elkaar klem. Maar wanneer het niet lukt, ik toegeef aan al datgeen borrelt en bruist in mijn ziel, dan opent de wereld zoals ik die zie en is het onmogelijk mijn orakelen te temperen.
Dwarse puber Laila en norse meneer Cohen
Ter illustratie. Een paar maanden geleden las ik De glazenwasser van het Rijksmuseum, een jeugdboek van Astrid Sy. Ik had haar al leren kennen door haar debuut De brieven van Mia uit 2017. De brieven uit de titel hebben jaren opgeborgen gezeten in een blik op de zolder van meneer Cohen. Mia was zijn jeugdliefde. Het stof wordt van het blik met de brieven én van de geschiedenissen die ze te vertellen hebben afgeblazen door de dwarse puber Laila, die voor een schoolproject met ouderen is ingedeeld bij de norse meneer Cohen. Als haar gevraagd wordt de zolder op te ruimen, begint ze uit verveling de brieven te lezen en raakt begeesterd.
Meneer Cohen wordt boos als hij erachter komt, maar al snel ontspinnen zich twee parallelle levensverhalen, die vervlochten raken in wederzijds begrip. Meneer Cohens familie is in de Tweede Wereldoorlog weggevoerd naar een concentratiekamp. Laila, gevlucht uit Syrië waar ze haar vader heeft moeten achterlaten, begrijpt het – door de hobbels heen, die ze nog ervaart in de Nederlandse taal. Laila helpt meneer Cohen zijn verleden onder ogen te komen; meneer Cohen op zijn beurt laat Laila zien dat niet iedereen kwaad in de zin heeft en helpt haar een zeker vertrouwen te hervinden.
‘Noem geen namen’ benam me de adem
Haar boek raakte me destijds enorm waardoor ik Astrid Sy graag bleef volgen. De opvolger, Noem geen namen uit 2021, won onder andere de Jonge Beckmanprijs 2023 voor het beste historische jeugdboek. Het nam me wederom mee in de beklemmende sfeer van de Tweede Wereldoorlog. “Vanaf nu niet meer je naam zeggen. Of die van je ouders. Noem geen namen. Vergeet wie je bent”, wordt er in het boek gezegd tegen een jong kind. Je volgt drie jonge vrouwen, Josephine, Kaat en Rosie, die elk op hun eigen manier door de oorlog overvallen worden en vanuit hun posities als studente en kinderverzorgster joodse kinderen gaan helpen om vanuit de Crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg te ontsnappen.
De telkens in kleine stappen toenemende druk op de joodse gemeenschap, de angst tijdens treinreizen naar onderduikadressen tot helemaal in Limburg, het gedoe met persoonsbewijzen, het door een wildvreemde in je handen gedrukt krijgen van hun baby in de hoop dat tenminste dit kind erger onheil bespaard blijft, de onduidelijkheid hoelang de bezetting zal blijven duren en hoeveel strenger het regime nog zal worden – Sy beschreef het zo helder dat het me de adem benam, ook omdat we uit de geschiedenis weten dat het met de verzetsactiviteiten rond de Hollandsche Schouwburg en de Crèche niet goed is blijven gaan. Je leest de jaren van research terug, in de namenlijst en de verklarende woordenlijst achterin, de personages gebaseerd op bestaande personen en gebeurtenissen.
Freddie kan tijdreizen, via schilderijen
Toen De glazenwasser van het Rijksmuseum in 2025 uitkwam, las ik het in één avond uit. Opnieuw: wát een verhaal! Geen Tweede Wereldoorlog dit keer, maar een boek geschreven bij de viering van 750 jaar Amsterdam. Een boek vol bezieling, met een hoog creatief gehalte – door de kunst uit het Rijks als onderwerp én plotvondsten als hoofdpersoon Freddie, die uit een brief van zijn overleden vader leert dat hij een ‘VIA’ is: een Viator In Arte, een ‘Reiziger door de kunst’, die via kunstwerken kan reizen naar het tijdvak waarin het kunstwerk gemaakt is.
Een boek met een wonderlijk mooi en warmbloedig verhaal. Een boek met talloze mogelijkheden omdat je, vanuit jouw kracht als stamgroepleider, heel veel wereldoriëntatie – van taal en rekenen tot biologie, kunst, geschiedenis en zelfs burgerschap – aan bod kunt laten komen. Het zit vol verwijzingen, vol mogelijkheden en kan met gemak naast de nieuwe kerndoelen worden gelegd. Een paar ingangen (je kunt er vast nog veel meer bedenken en deel die ook gerust onderaan dit artikel!):
Taal: het taalgebruik is prachtig. Er zit een mooie gelaagdheid in, personages die zich gedurende het verhaal ontwikkelen. Verwonder je eens samen over moeilijke, oude maar sprekende woorden.
Geschiedenis: de hoofdpersoon van het verhaal, Freddie, kan via schilderijen tijdreizen. Hij is in staat om naar een bepaald moment in het verleden te reizen. Maak dezelfde sprongen op de tijdlijn in je schoolwoonkamer: voorbij de abstracte tijdsaanduidingen komt 750 jaar geschiedenis tot leven. Pak de geschiedenisboeken uit de bieb er maar bij, om het grotere plaatje bij Freddies belevenissen te schetsen. Zo kan aan tijd, plaats en gebeurtenis nóg meer verdieping worden gegeven.
Biologie: Freddie reist naar de middeleeuwen en komt terecht in een periode waar de pest heerst (wist ik niet: de drie kruizen op het Amsterdamse stadswapen zijn Andreaskruizen die zouden staan voor de dreiging van overstromingen, stadsbranden en de pest). De omschrijvingen zijn intens beeldend, tergend droevig en tegelijkertijd zo levensecht. Ik werd meteen meegezogen en dacht aan andere boeken, die je erbij kunt zoeken, zoals Pestbloemen van Mats Strandberg of Leeuw met strepen van Marlene Rebel en Lucinda Vos. Maar het is ook interessant om de link naar het hier en nu te maken en gebruik te maken van informatieve boeken over virussen, bacteriën en andere microben, zoals Het wonder van jou en je biljoenen bewoners van Jan Paul Schutten of Viruswereld van Marc ter Horst.
Kunstbeschouwing: niet alleen tijdreizen behoort tot de mogelijkheden. Freddie kan ook ín een schilderij worden gezogen en bevindt zich, tijdens zo’n sprong, tussen de kleuren. Hij beschrijft zijn waarneming waardoor je het palet, de structuur en kleurenpracht als het ware zelf ervaart. Het ligt voor de hand het schilderij er eens bij te nemen op het digibord of uit een mooi kunstboek, en uitvoerig te bespreken en analyseren. Ook de vastgelegde onderwerpen in de schilderijen kunnen in een bovenbouwgroep voer zijn voor meer maatschappelijke discussies. Neem bijvoorbeeld Freddies favoriete schilderij van Simon Maris dat eerst Het negerinnetje heette en later, na archiefonderzoek, Isabella is genoemd. Het is een kleine stap om verder te gaan op het onderwerp ‘slavernij’, bijvoorbeeld met boeken als Op de rug van Bigi Kayman van Henna Goudzand Nahar, de verhalenbundel Morgen ben ik vrij en Het meisje met de zaadjes in het haar van Nancy Bosmans.
Wiskunde/Architectuur: Astrid Sy beschrijft het Rijksmuseum en de geschiedenis die bij dit imposante gebouw hoort. Ze noemt Pierre Cuypers, de uit Roermond afkomstige architect uit de 19e eeuw. Heel actueel: behalve het Rijksmuseum en het Centraal Station ontwierp hij onder andere ook de in de nieuwjaarsnacht afgebrande Vondelkerk. Een uitstapje met je stamgroep naar een van zijn spraakmakende gebouwen is natuurlijk ontzettend leuk, zeker ook omdat hij heel veel meer kerken en andere gebouwen ontwierp in Limburg, Brabant en de Achterhoek, misschien dus ook bij jouw school in de buurt. Voor Limburgse jenaplanners is er zijn woning in Roermond, die is omgebouwd tot museum en laat zien hoe Cuypers het voor elkaar kreeg om beelden en gebouwen te maken op de opmerkelijke manier die hem zo typeerde.
Natuurkunde: tijdreizen is een fascinerend aspect waar de nodige denkers, kunstenaars, auteurs en filmmakers graag mee bezig zijn. Vragen rondom wat tijd nou eigenlijk is en tijdreizen mogelijk zou kunnen zijn (en hoe dat in zijn werk zou gaan) kunnen onder de aandacht worden gebracht. Voor de geïnteresseerde lezers kun je de nieuwsgierigheid verder voeden met titels als Tijdfixers van Davide Morisonotto, Welkom thuis Chrononauten van Dirk Weber of de vele informatieve boeken die ons wegwijs maken in de wereld van natuurkunde en biologie.
Burgerschap: wat valt onder burgerschap en op welke manier kun je hiermee omgaan met behulp van dit fantastische boek? Misschien zelfs dánkzij dit boek! Een mooie link kan al worden gelegd naar het verleden van de tot slaaf gemaakten, waar ik eerder naar refereerde. De boeken van Zindzi Zevenbergen zijn prachtig, net als de krachtige boeken van Milouska Meulens. De verhalen in de bundel Onder de zon - verhalen over het Caribisch gebied maken deze kwesties zichtbaar en daarmee bespreekbaar.
Ik kan nog wel even doorgaan, maar zal me inhouden. Ik weet hoe overdonderend druk de werkweek van een stamgroepleider kan zijn, hoeveel eisen en verwachtingen er op het onderwijs gelegd worden. Kom er dan nog maar eens aan toe om samen met je team, je bouw of zelf te bouwen aan een mooie themavoorbereiding.
Vergeet dan niet dat er een grote groep creatieve, wijze, humorvolle mensen om je heen staat, die telkens weer jaren van denk- en verbeeldingswerk laten neerdalen tussen twee compacte kaften. Begin eens tien minuten van je avond helemaal voor jezelf te nemen, met een boek. Herlees wat je al kent. Neem iets lichts, dat je met een fijn gemoed het nachtlampje laat uitklikken. Voor je het weet, begin je een lijstje aan te leggen met wat je gelezen hebt. Voor je het weet, heb je precies de goede tip voor dat ene kind in jouw groep. Voor je het weet, lees je iets langer voor dan de fruitpauze duurt. Voor je het weet raken taal en wereldoriëntatie, thema’s en ‘de basisvaardigheden’, verhalen en leerdoelen, met elkaar vervlochten.
Ik wens je een mooie start van het nieuwe jaar.
Judith Knapp werkte als stamgroepleider. Behalve redactielid van Mensenkinderen is ze ook leesconsulent voor Bibliotheek De Domijnen.
Astrid Sy
De brieven van Mia
Illustraties: Djenné Fila (nieuwe cover 2020)
(2017, Rose Stories, 223 pagina’s, € 15,99, bovenbouw)
Noem geen namen
(2021, Luitingh-Sijthoff, 512 pagina’s, € 20,99, young adult)
De glazenwasser van het Rijksmuseum
(2025, Luitingh-Sijthoff, 208 pagina’s, € 17,99, bovenbouw)
0 reacties