Daar zat ik, in een wel heel comfortabele bioscoopstoel, naast mijn zeer gewaardeerde collega. We waren uitgenodigd door Cubiss, ondersteuningsinstelling van de bibliotheken. Telkens weer verrast deze organisatie ons met de meest geweldige en inspirerende bijeenkomsten. Deze keer met de documentaire The Librarians (2025), gemaakt door de Amerikaanse filmmaakster Kim A. Snyder. Op beknopte wijze waren we al even ingeleid.
'Zo zie ik mijn werk als leesconsulent graag: ik houd van boeken, van lezen, en mijn interesse in mensen gaat peilloos diep'
Ergens aan het begin van The Librarians zit een promotiefilmpje uit de tijd van de zwart-wit televisie: “Do you have a real love for people, books and learning?”, vraagt de voice-over. “You may well consider the vocation of a librarian”. Ja, zo zie ik mijn werk als leesconsulent ook graag: ik houd van boeken, van lezen, en mijn interesse in mensen gaat peilloos diep. Mooi dat die Amerikaanse campagnefilm van rond de jaren vijftig het zelfs een vocation, een roeping, durft te noemen.
Niet alleen het uitdragen van je kennis over boeken maakt jou een bibliotheekmedewerker, maar vooral ook het kunnen omgaan met iedereen. Het willen ontmoeten van mensen – jong en oud, uit alle lagen van de bevolking, met allerlei karakters en interesses –en hen te helpen een passend boek te vinden. Een hartverwarmende boodschap, die me trots stemt op mijn werk. Het is dezelfde pedagogische houding van inclusiviteit waarmee een stamgroepleider werkt met een groep vol verschillende kinderen.
Graphic novel over Anne Frank? Gecensureerd!
Wat we te zien kregen vanuit onze fijne pluchen stoel was heftig. Tussen die promotiefilm van lang geleden en het huidige Amerika bleek er heel wat gebeurd in de wereld van de (school)bibliotheek. Waar je je bij die ‘roeping’ tot bibliotheekmedewerker een kalme wereld van boekenkennis en persoonlijke ontmoetingen met lezers voorstelt, is de huidige functieomschrijving eerder die van een vrijheidsstrijder geworden, vechtend aan de frontlinie voor het behoud van de Amerikaanse democratie.
'Wat we te zien kregen vanuit onze fijne pluchen stoel was heftig'
Het was begonnen in 2021 in Austin in de Amerikaanse staat Texas, toen een lokale Republikeinse politicus, Matt Krause, een lijst samenstelde van 850 boeken en alle bovenschoolse directeuren in de regio opriep om die lijst door te nemen en de genoemde boeken te verwijderen omdat ze lezers “ongemak, schuldgevoelens of psychische nood” zouden kunnen bezorgen.
Die lijst werd bekend als de Krause List en ging een heel eigen leven leiden. In het huidige Amerika kun je je vast voorstellen wat voor boeken een rechts-conservatieve politicus in de ban zou willen doen: boeken waar kwesties rond racisme en gelijkheid, seksuele voorkeur en genderidentiteit worden besproken, want die zouden een slechte invloed hebben op tere kinderzieltjes en niet bijdragen aan het beeld waarmee deze Amerikanen hun kinderen willen opvoeden. In de jaren die volgden, namen steeds meer ouders en ‘bezorgde burgers’ het heft in eigen hand en begonnen bibliotheken door te spitten op zoek naar dergelijke boeken: je ziet de boeken in dozen tegelijk geconfisqueerd worden. En intussen kreeg dit geluid steeds meer invloed doordat school boards, met daarin via lokale democratie verkozen leden, gepolariseerder raakten en hun scholen gingen dwingen gehoor te geven aan het uitbannen van boeken. Sommige bibliothecaressen die weigerden titels te verwijderen werden door hun schoolbestuur ontslagen.
Inmiddels staan er meer dan 4.000 boeken op de verdachtenlijst, waaronder onbegrijpelijke titels als de graphic novel over Anne Frank (van Ari Folman en David Polonsky, 2018), omdat de jonge puber Anne in haar dagboeken óók eerlijk schreef over haar eerste menstruaties en de onduidelijke gevoelens die ze soms ten opzichte van andere vrouwenlichamen kon hebben. De illustratie erbij: Anne die tussen klassieke naakte standbeelden loopt. Het oordeel: dit boek moet van de planken wegens obsceniteit.
Eerste herinnering aan een verboden boek
Een maand eerder bezocht ik met mijn lief een bijeenkomst over een vergelijkbaar onderwerp. Marjoleine Molenaar schreef het boek Verboden boeken en presenteerde die avond haar werk. Vooraf aan de lezing werd ons gevraagd een boek mee te nemen dat voor ons, gezien het onderwerp, passend leek.
Dit zorgelijke onderwerp had me teruggebracht naar een herinnering uit mijn vroege jeugd. Eind jaren tachtig kwam het boek De duivelsverzen uit. Auteur Salman Rushdie was, na publicatie, zijn leven niet meer zeker. En niet alleen hij, ook zijn uitgevers werden destijds bedreigd. Het ging ver, onvoorstelbaar ver. Er was een fatwa uitgesproken, een oproep dat iedereen die daar de kans toe zag het recht had Rushdie te executeren. Ik was jong, te jong om dat boek te lezen, maar las – ook toen al – zoveel en zo vaak mogelijk.
In ons gezin werd stipt om acht uur ’s avonds naar het Journaal gekeken. Als kinderen werden we geacht rustig te doen en mijn manier was dan meestal aanwezig zijn in dezelfde ruimte met een boek. Mijn vader en moeder keken het nieuws, ik zat er gezellig bij. Het was echter dat nieuwsbericht waardoor een oordelende zucht uit mijn vaders mond ontsnapte, een beduusde blik op mijn moeders gezicht verscheen en de sfeer in de huiskamer omsloeg. Het was dat bericht dat me deed opkijken uit mijn boek. Het bericht dat me liet vergeten wat ik zelf aan het lezen was en me terug naar die Limburgse huiskamer anno februari 1989 bracht.
Het boek staat zichtbaar in mijn boekenkast. Het boek is gelezen, meerdere malen. En nog steeds begrijp ik niet dat dit boek een doodsvonnis zou kunnen betekenen. Dus nam ik het mee naar de lezing van Marjoleine Molenaar. Het symboliseert hoe ongelooflijk belangrijk vrijheid is. En hoe absurd libricide [het Latijnse ‘liber’ betekent boek; cide komt van het werkwoord ‘caedere’ – doden, vernietigen, red.]. En hoe belangrijk het is dat eenieder de wereld in een boek mag vangen.
Amerikaanse toestanden, ook bij ons?
Terug naar de bioscoopzaal. Terug naar The Librarians, terug naar het absurdistische van het huidige nu. Libricide is actueel. De Amerikaanse toestanden, waarin bibliotheekmedewerkers ontslagen worden of zich gedwongen voelen ontslag te nemen, zijn aan de orde van de dag. Ouders en verzorgers die elkaar overtuigen van kwaadwilligheid van schrijfsels. Jongeren die ongelukkig en gefrustreerd zijn doordat hun seksuele ontwikkeling en interesse, hun vorm, hun kleur, hun cultuur niet te vinden (mag) zijn in literatuur. Hysterische lezingen, vijandige dialogen, agressieve demonstraties. Ergens te bizar voor woorden. Mensen die hun leven vrezen, die achterom moeten kijken, die met angst hun beroep uitoefenen: bibliotheekmedewerkers, auteurs, illustratoren.
'Het platform SchrijversVeilig liet in 2024 een enquête doen, waaruit bleek dat één op de zeven schrijvers in Nederland jaarlijks te maken krijgt met agressie, intimidatie of bedreiging'
Zo erg is het bij ons niet. Toch merk ik als leesconsulent hoe dergelijke tendensen ook in ons eigen kikkerlandje sudderen. Ook hier staan er kritische ouders, actiegroepen en politici – in elk geval figuurlijk – voor de bibliotheekdeur en de schoolpoort. Veel thema’s waarover lang misschien wel gezond democratisch debat maar geen oproer was, worden (weer) controversieel gemaakt. De holocaust, de oerknal, de evolutietheorie, en ook onderwerpen rondom etniciteit en identiteit. Het platform SchrijversVeilig liet in 2024 via Ipsos I&O een enquête doen, waaruit bleek dat één op de zeven schrijvers (!) in Nederland jaarlijks te maken krijgt met agressie, intimidatie of bedreiging – meestal online. Bekende voorbeelden zijn Lale Gül en Pim Lammers, maar zij zijn dus lang niet de enigen.
Een taak van de leesconsulent is het samenstellen van een rijke collectie. Vol overgave lezen we boeken, beluisteren we podcasts over nieuwe titels, volgen auteurs en illustratoren en doen we ons uiterste best om zowel qua inhoud als qua makers de boekenplanken te vullen met een gevarieerd en inclusief aanbod. De bibliotheek op school, dBos, zorgt dat er voor alle leerlingen én leerkrachten een collectie is waarin ze zichzelf en de ander kunnen herkennen. We zorgen voor verhalen die je troost bieden, verhalen die je meenemen en laten ervaren wat een ander ervaart, we zorgen voor verhalen die de wereld voor je openen, die je bubbeltje doorbreken en zorgen dat je gevoel van empathie groeit. Al die verhalen, vertellen de wereld. Al die verhalen vertellen en leren je over zorgen voor elkaar, begrip tonen voor elkaar, elkaar geborgenheid en veiligheid schenken. De wereld zit in de boeken, net als liefde.
Hoe stap ik mijn bioscoopstoel weer uit?
Dus daar zat ik. Weggezakt in de stoel, starend naar de absurde, verdrietig makende beelden en voelde een kille steen in mijn binnenste binnen. Ik ben een positief ingesteld mens, een harde werker en een idealist. Maar daar in die grote, rode, zachte stoel voelde ik een ongekend contrast met wie ik ben, waar ik voor sta en wat ik – in mijn hoedanigheid als leesconsulent en zeker ook als mens – daadwerkelijk kan bewerkstelligen. Wat kan ik doen? Wat kunnen wij doen? Nu, in 2026.
Eigenlijk wat we doen. We blijven boeken zoeken die de wereld bevatten. We blijven het rijke, uitgebreide en inclusieve collectioneren. We blijven praten, dialogen aangaan, pleidooien houden. We blijven rekken vullen, boeken zoeken die verstopt zijn en weer pontificaal in het zicht plaatsen. We blijven auteurs en illustratoren van alle culturen en gemeenschappen presenteren in de collectie. We blijven aan de slag en helpen hen die willen lezen, ontdekken en verrijken. We blijven doen wat we doen.
Gelukkig biedt de film ook hoop. Het is prachtig om te zien wat het losmaakt in al die Amerikaanse bibliothecarissen die ontslagen worden, zich onder druk gezet of gecriminaliseerd voelen. Hoe zij opstaan voor de democratie. Hoe zij gaan staan voor hun integriteit en de verworven rechten in de grondwet. Bibliothecaresse Julie Miller haalt een intrigerend beeld aan van hoogleraar kinderliteratuur Rudine Sims Bishop: “Boeken kunnen zijn als spiegels, als ramen en als glazen schuifdeuren”, schreef Sims Bishop al in 1990. Miller legt uit: “Als spiegel kan een boek een reflectie geven op ervaringen die je zelf hebt gehad of doormaakt. Als een raam kan een boek je zicht geven op de ervaringen van anderen. En als een glazen schuifdeur kan een boek je zelfs helpen te stappen in de leefwereld van die ander.”
'Boeken – en de mensen die jou helpen om een lezer te worden – kunnen bijdragen aan het verminderen van polarisatie'
Zoals ik dat begrijp: boeken verrijken, boeken verzachten en verwarmen. Boeken – en de mensen die jou helpen om een lezer te worden – kunnen bijdragen aan het verminderen van polarisatie. Ik durf zelfs hardop te dromen dat polarisatie zou kunnen verdwijnen, wanneer we onze leeservaringen vaker met elkaar zouden delen. Boeken helpen ons mens en gemeenschap te worden. Met een gedrevenheid, waarvan ik zelf niet wist dat ik deze bezat, liep ik de bioscoopzaal uit en was ik voornemens mijn lijsten nóg inclusiever te maken, nóg sprekender, nóg wereldser. En misschien ga ik Rushie ook nog eens herlezen.
Judith Knapp werkte als stamgroepleider. Behalve redactielid van Mensenkinderen is ze ook leesconsulent voor Bibliotheek De Domijnen.
De film ‘The Librarians’ heeft (nog) geen brede verspreiding gekregen in Nederland. Behalve via speciale screenings kun je hem in Nederland niet zien. De trailer en aanvullende informatie kun je vinden op: https://thelibrariansfilm.com/
Beelden: still uit de documentaire
2 reacties